Blokçeyn sadə dil ilə

Ortaq dəftər

Təsəvvür edin ki, kənddə insanlar arasındakı hər ödənişi qeyd edən bir dəftər var. Onu bir nəfər saxlamır, hər ailənin eyni nüsxəsi olur. Kimsə başqasına ödəniş edəndə bu barədə hamıya məlumat verilir, hamı onu yoxlayır və öz nüsxəsinə yazır.

Əgər kimsə öz dəftərini dəyişməklə hiylə etməyə çalışsa, digərləri onun dəftərinin uyğun gəlmədiyini görəcək. Çoxlu nüsxə mövcud olduğuna görə qeydi saxtalaşdırmaq çox çətindir.

Blokçeynin əsas ideyası məhz budur.

Bloklar və zəncir

Blokçeyndə əməliyyatlar "bloklar" üzrə qruplaşdırılır. Hər yeni blok kriptoqrafiya, yəni qabaqcıl riyaziyyatın bir növü vasitəsilə özündən əvvəlki blokla əlaqələndirilir. Beləliklə, ilk bloka qədər uzanan bloklar zənciri yaranır.

Kimsə köhnə əməliyyatı dəyişməyə çalışsa, bloklar arasındakı əlaqə qırılır və şəbəkə bu dəyişikliyi rədd edir. Bu səbəbdən tarixçəni yenidən yazmaq çox çətindir.

Qeydləri kim saxlayır

Blokçeyni dünyanın müxtəlif yerlərinə səpələnmiş, node adlanan çoxsaylı müstəqil kompüter saxlayır. Qeydlərə heç bir şirkət və ya hökumət sahib deyil. Yeni blokları əlavə etmək üçün şəbəkənin nəyin düzgün olduğuna dair razılığa gəlmə mexanizmi lazımdır.

• İş sübutu (Proof of work). Bitcoin tərəfindən istifadə olunur. Kompüterlər çətin tapmacaları həll etmək üçün yarışır, qalib növbəti bloku əlavə edir və yeni coinlər qazanır. Buna mayninq deyilir və çox elektrik enerjisi sərf edir.

• Pay sübutu (Proof of stake). Ethereum tərəfindən 2022-ciildən istifadə olunur. İştirakçılar öz coinlərini təminat kimi bloklayırlar. Onlar blokları təsdiqləmək üçün seçilir və hiylə etsələr, coinlərini itirə bilərlər. Bu üsul xeyli az enerji tələb edir.

Açıq, lakin adsız

Əksər blokçeynlərdə hər əməliyyat hər kəs üçün görünür. Lakin adların əvəzinə ünvan adlanan uzun kodlar görünür. Kriptovalyutanın tam anonim deyil, "psevdonim" olaraq təsvir edilməsinin səbəbi də budur. Kifayət qədər araşdırma aparıldıqda əməliyyatların izini çox vaxt real şəxslərə qədər sürmək mümkündür.

Blokçeyn nəyi edə bilər və nəyi edə bilməz

Blokçeyn mərkəzi orqan olmadan dəyişdirilməsi çətin ortaq qeyd saxlamaqda güclüdür. İnsanlar onu ödənişlər, ticarət sənədləri, rəqəmsal mülkiyyət və digər sahələrdə araşdırırlar.

Lakin blokçeyn yalnız onda qeyd olunanı təmin edir. İçinə daxil edilən məlumatın əvvəlcə doğru olub-olmadığını yoxlaya bilməz. "Blokçeyn" sözü isə reklamda tez-tez zəif və ya saxta layihələri müasir göstərmək üçün istifadə olunur. Blokçeyndən istifadə edən layihə avtomatik olaraq təhlükəsiz və ya dəyərli deyil.